Współczesne godło Piekar Śląskich ma niewiele wspólnego z najstarszym znanym wizerunkiem pieczęci urzędowej naszego miasta z 1723 roku. Jego heraldyczne dzieje to historia symboli, które przez wieki towarzyszyły lokalnej wspólnocie i odzwierciedlały zachodzące w niej przemiany. Od najstarszej pieczęci z wizerunkiem Matki Boskiej Piekarskiej, przez zagadkowe postacie trzymające się za ręce, aż po współczesny herb miasta – każdy znak niesie ze sobą ślady dawnych wyobrażeń, tradycji i poszukiwań własnej tożsamości. Analiza tych symboli pokazuje, jak skomplikowane bywają losy miejskiej heraldyki i sfragistyki i jak wiele pytań wciąż pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi. Niniejszy artykuł poświęcony jest centralnej dzielnicy - Piekary Śląskie (Wielkie Piekary, Deutsch Piekar). W drugiej części zostaną opisane herby i pieczęcie pozostałych dzielnic. 

Współczesny układ Piekar Śląskich może sprawiać wrażenie chaotycznego lub przypadkowego. Sieć dróg i szlaków, rozmieszczenie zabudowy czy granice poszczególnych dzielnic nie zawsze wydają się logiczne z dzisiejszej perspektywy. W rzeczywistości są one jednak efektem wielowiekowego procesu historycznego, którego początki sięgają  co najmniej średniowiecza, a którego kluczowe etapy można prześledzić dzięki zachowanym materiałom kartograficznym.

W jednym z wcześniejszych artykułów przedstawiliśmy sylwetki prekursorów przedwojennego muzealnictwa w Piekarach Śląskich – osób, które jako pierwsze dostrzegły potrzebę dokumentowania i ochrony lokalnego dziedzictwa. Po II wojnie światowej ich dzieło podjęło kolejne pokolenie regionalistów, nauczycieli, społeczników i pasjonatów historii. To właśnie dzięki ich zaangażowaniu powstawały pierwsze powojenne wystawy, izby regionalne i stowarzyszenia, które przez kolejne dekady gromadziły oraz popularyzowały pamiątki związane z historią miasta. Przedstawiamy sylwetki osób, które odegrały kluczową rolę w rozwoju powojennego muzealnictwa społecznego w Piekarach Śląskich.

Na rozwój edukacji – a co za tym idzie, na zapotrzebowanie na odpowiednie budynki szkolne zapewniające właściwe warunki do realizacji celów kształcenia – ogromny wpływ mają czynniki polityczne, administracyjne i demograficzne, a także trendy społeczne, ogólny rozwój wiedzy oraz potrzeby gospodarki w zakresie kształcenia przyszłych pracowników. Nie powinny więc dziwić liczne modyfikacje, takie jak otwieranie i zamykanie szkół, ich przenoszenie, zmiany profilu czy numeracji. Są to jednak fakty, które znacząco utrudniają systematyczny opis działalności placówek oświatowych na terenie naszego miasta. Podjąłem się tego zadania, ponieważ panujące w tym obszarze niejasności są znaczne. Mam nadzieję, że ich uporządkowanie pozwoli przekazać Państwu interesujące i wartościowe informacje. Przyjąłem podział na dzielnice miasta, a w ich obrębie szkoły będą prezentowane według aktualnych nazw oraz dat oddania do użytku. W części pierwszej skupiłem się na placówkach zlokalizowanych w dzielnicach: Piekary Centrum, Szarlej, Szarlej Miejski, Osiedle Wieczorka, Józefka oraz Kozłowa Góra.

Zachowany księgozbiór Izby Regionalnej w Piekarach Śląskich stanowi niezwykle cenne świadectwo wielokulturowej historii Górnego Śląska oraz skomplikowanych relacji polsko-niemieckich, które kształtowały ten region przed 1945 rokiem. Pieczęcie, wpisy własnościowe i oznaczenia bibliotek szkolnych oraz ludowych pozwalają dziś odtworzyć sieć instytucji oświatowych i kulturalnych działających na ziemi piekarskiej i w okolicznych miejscowościach. Zbiory te są nie tylko świadectwem dawnych praktyk czytelniczych, ale także materialnym śladem rywalizacji o język, kulturę i tożsamość mieszkańców Górnego Śląska w okresie poprzedzającym podział regionu po plebiscycie.

W kolekcji prywatnej Piekarzanina Zygmunta Schaefera zachował się dziennik jego ojca Ryszarda z końcowego okresu II wojny światowej. Niepozorny, odręcznie pisany dokument jest interesującą relacją Ślązaka dwukrotnie przymusowo wcielanego do Wehrmachtu, który ostatnie miesiące II wojny światowej leczył rany po postrzale. To wówczas przelewał na papier swoje przemyślenia, które (gdyby zostały odkryte) na pewno nie spodobałby się Hitlerowi...

Teofil Kupka – ofiara swych idei, zdrajca czy agent?

W sprawie Kupki wciąż wiele pozostaje niejasne, pełno tu pytań i domysłów. Nie pomaga fakt ubogiego materiału archiwalnego, który mógłby jednoznacznie potwierdzić którąś z tez stawianych w związku z jego morderstwem. Poniższy artykuł stanowi próbę przedstawienia i zestawienia istniejących hipotez, pozostawiając ocenę czytelnikowi. Kluczem do zrozumienia prawdziwej roli Kupki okazuje się niepublikowany dotąd list jego najbliższego współpracownika, który po roku od morderstwa zrzucił maskę bezstronności.

Nie rozstrzygając, kim był Teofil Kupka, trzeba zauważyć, że pisanie o nim dla wielu Ślązaków jest dotykaniem samego sacrum, ofiary wyniesionej na ołtarze przez autonomistów śląskich. Same hasła i tezy głoszone przez Kupkę, pomimo upływu ponad stu lat, pozostają świeże i wciąż rezonują dla wielu Ślązaków. Czy była to walka o wymarzony Śląsk, rządzony ręką autochtonów i pracujący wyłącznie na własny rachunek? A może gra niemieckiej agentury, minująca i wysadzająca od środka ruch polski?

W Piekarach Śląskich jest ponad 300 ulic. Ich patronami są postacie znane z kart historii, literatury, polityki, Kościoła, muzyki, sportu itp. o zasięgu ogólnopolskim, a także lokalnym. O większości z tych osób możemy przeczytać w podręcznikach historii czy na gruncie lokalnym w Encyklopedii Piekar Śląskich lub leksykonie biograficznym Piekarzanie. Brakuje tam jednak pewnego nazwiska, które patronuje ulicy na wprost Kalwarii – Henryka Londnera. Postanowiłem bliżej przyjrzeć się tej postaci i poszukać informacji, które doprowadziły mnie do Zagłębia Dąbrowskiego i tamtejszej społeczności żydowskiej.

Historia Zakładów Górniczo-Hutniczych „Orzeł Biały” sięga połowy XIX wieku, gdy hrabia Guido Henckel von Donnersmarck ze Świerklańca, właściciel gruntów w Brzezinach Śląskich (Birkenhain) i Dąbrówce Wielkiej (Groß Dombrowka), zgłosił do eksploatacji pola górnicze: „Young Rowley”, „Jane Eyre”, „Alcantara”, „Bethlen”, „Gute Concordia”, „Ursula”).

Zespół wydarzeń określanych mianem Tragedii Górnośląskiej był zbiorową akcją wymierzoną w mieszkańców Górnego Śląska w końcowej fazie II wojny światowej. Polegała ona na masowych aresztowaniach, internowaniach i deportacjach ludności cywilnej do Związku Sowieckiego (ZSRS), ale także prześladowaniach i gwałtach na kobietach, osadzaniu w specjalnych obozach oraz zorganizowanych grabieżach mienia i urządzeń z górnośląskich zakładów przemysłowych.