Zachowany księgozbiór Izby Regionalnej w Piekarach Śląskich stanowi niezwykle cenne świadectwo wielokulturowej historii Górnego Śląska oraz skomplikowanych relacji polsko-niemieckich, które kształtowały ten region przed 1945 rokiem. Pieczęcie, wpisy własnościowe i oznaczenia bibliotek szkolnych oraz ludowych pozwalają dziś odtworzyć sieć instytucji oświatowych i kulturalnych działających na ziemi piekarskiej i w okolicznych miejscowościach. Zbiory te są nie tylko świadectwem dawnych praktyk czytelniczych, ale także materialnym śladem rywalizacji o język, kulturę i tożsamość mieszkańców Górnego Śląska w okresie poprzedzającym podział regionu po plebiscycie.
Na ponad 400 książek z okresu XIX–XX wieku (do 1945 roku) ze strony polskiej zachowały się nieliczne pozycje stanowiące przed II wojną światową własność bibliotek szkolnych z Szarleja i Wielkich Piekar (8-klasowa Publiczna Szkoła Powszechna im. ks. Damrota w Wielkich Piekarach, 8-klasowa Publiczna Szkoła Powszechna nr 3 w Szarleju-Wielkich Piekarach, 8-klasowa Publiczna Szkoła Powszechna im. św. Jadwigi w Szarleju), Brzezin Śląskich (Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Brzezinach Śląskich), Chorzowa (Miejskie Gimnazjum Żeńskie w Królewskiej Hucie) i Katowic (Publiczna Szkoła Powszechna im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach).
Ze strony niemieckiej zachowały się pojedyncze książki zainwentaryzowane w bibliotekach szkolnych w Szarleju i Piekarach (Gewerbliche Fortbildungsschule zu Scharley, Schüller-Bücherei Hans Schemm Schule Scharley-Dt. Piekar, Hauptschule Scharley-Deutsch-Piekar), Bytomiu (Gewerbliche Fortbildungsschule Beuthen, XII Oberbürgermeister Brüning-Schule, IV Katholische Volksschule Beuthen), Woźnikach w powiecie lublinieckim (Katholische Volksschule Woischnik Kreis Lublinitz) i Biadaczu niedaleko Kluczborka (Ev.[angelische] Volksschule zu Ludwigsdorf Kreis Kreuzburg).
Polsko-niemiecka rzeczywistość przedwojennego (a raczej przedplebiscytowego) Górnego Śląska odzwierciedlona jest także w spuściźnie bibliotek ludowych. Jeśli chodzi o stronę polską, część książek przechowywanych obecnie w Izbie Regionalnej to pozostałość po Towarzystwie Czytelni Ludowych (TCL), założonym w Poznaniu w 1880 roku i działającym do wybuchu II wojny światowej. Towarzystwo posiadało swoje biblioteki we wszystkich prowincjach zamieszkanych przez Polaków, ale znajdujących się w obszarze wpływów niemieckich (np. pod zaborami lub poza granicami Rzeczpospolitej), aby zapewnić rodakom kontakt z polskim słowem pisanym i mówionym. Liczną reprezentację w TCL posiadał Górny Śląsk, na którego obszarze w okresie plebiscytu istniało 250 bibliotek ludowych, zakładanych przeważnie w domach prywatnych na wsiach i w miasteczkach. Na podstawie analizy księgozbioru piekarskiego udało się wyodrębnić miejscowe oddziały TCL, z których pojedyncze książki trafiły do Izby Regionalnej: Bytom, Królewska Huta (Chorzów), Radzionków, Tarnowskie Góry, Brzeziny Śląskie, Szarlej i Piekary.
Pojedyncze egzemplarze książek pochodzą z niemieckich biblioteki ludowych (Volksbibliothek, Volksbücherei). Placówki tego typu zaczęły powstawać na Górnym Śląsku pod koniec XIX wieku, głównie w miastach okręgu przemysłowego. Na ziemi piekarskiej pojawiły się na początku XX wieku, a ich główną rolą było zapewnienie niemieckojęzycznym czytelnikom dostępu do literatury oraz umacnianie w tym regionie niemieckich wartości. Pierwsza ludowa biblioteka powstała w Niemieckich Piekarach (Deutsch Piekar) w 1902 roku, następne w Szarleju (Scharley) w tym samym roku, w Brzezinach Śląskich (Birkenhain) w 1903 roku, w Dąbrówce Wielkiej (Gross-Dombrowka) w 1904 roku, w Brzozowicach (Brzezowitz) w 1905 roku i w Kamieniu (Kamin) w 1913 roku. Niemieckie biblioteki ludowe działały przeważnie do 1920 roku, z wyjątkiem placówki w Szarleju, która według niektórych danych wypożyczała książki jeszcze w 1929 roku. Jedną z przyczyn krótkiego żywota niemieckich bibliotek na tym terenie było przyłączenie Piekar i okolic do Polski oraz przeniesienie się znacznej części ludności niemieckiej między innymi do Bytomia. W zbiorach piekarskich zachowały się książki z Szarleja, Brzozowic-Kamienia, Brzezin Śląskich i Katowic, oznaczone pieczęciami z niemieckimi nazwami tych placówek, np. Volksbücherei Scharley O/S., Eigentum des Verbandes Dt. Volksbüchereien, Katowice, Mariacka 17.
Książki, które przetrwały wojenną zawieruchę to najczęściej podręczniki, powieści, poezja i literatura popularnonaukowa, czyli wszystko to co dziś również oferują biblioteki publiczne i szkolne. Warto odwiedzić Izbę Regionalną przy ul. Kalwaryjskiej 62d, by poznać te publikacje bliżej.
