Prekursorzy powojennego muzealnictwa w Piekarach Śląskich

W jednym z wcześniejszych artykułów przedstawiliśmy sylwetki prekursorów przedwojennego muzealnictwa w Piekarach Śląskich – osób, które jako pierwsze dostrzegły potrzebę dokumentowania i ochrony lokalnego dziedzictwa. Po II wojnie światowej ich dzieło podjęło kolejne pokolenie regionalistów, nauczycieli, społeczników i pasjonatów historii. To właśnie dzięki ich zaangażowaniu powstawały pierwsze powojenne wystawy, izby regionalne i stowarzyszenia, które przez kolejne dekady gromadziły oraz popularyzowały pamiątki związane z historią miasta. Przedstawiamy sylwetki osób, które odegrały kluczową rolę w rozwoju powojennego muzealnictwa społecznego w Piekarach Śląskich.

Stanisław Stanuch (1906-1969)

Przewodniczący pierwszego powojennego stowarzyszenia regionalnego pod nazwą Stowarzyszenie Miłośników Historii Piekar Śląskich i współorganizator pierwszych wystaw.

Urodził się 30 czerwca 1906 roku w Białej w województwie krakowskim. Ukończył Gimnazjum w Nowym Sączu oraz Wyższe Seminarium Nauczycielskie. Do Piekar przybył w 1929 roku i podjął pracę nauczyciela muzyki i śpiewu. W 1939 roku w Stobiernej w województwie rzeszowskim został uwięziony i osadzony w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau, a po 1942 roku w obozie w Dachau. Udało mu się przeżyć wojnę, po której krótko przebywał w Anglii. Wrócił do kraju pod koniec 1945 roku w złym stanie zdrowia. Po przybyciu do Piekar Śląskich ponownie zaczął pracę w szkole. W 1949 roku zastąpił odchodzącego na emeryturę Jana Porębskiego na stanowisku dyrektora Gimnazjum i Liceum im. Jana III Sobieskiego w Piekarach Śląskich. Funkcję tę pełnił do 31 sierpnia 1968 roku. Zmarł 11 stycznia 1969 roku i został pochowany na cmentarzu przy ul. Kalwaryjskiej w Piekarach Śląskich[1]. Uczniowie pożegnali go słowami piosenki:

To jest nasze, dyrektorze, pożegnanie,
a niełatwo nam się rozstać, co tu kryć.
Przyrzekamy rozwiązywać Twe zadanie,
jak uczciwie i mądrze żyć.

Jan Przybyłek (1894-1965)

Współzałożyciel Stowarzyszenia Miłośników Historii Piekar Śląskich, w którym odpowiadał za sekcję literacką. Współorganizator pierwszych wystaw w budynku piekarskiego liceum.

Urodził się 20 stycznia 1894 roku w Szarleju jako syn Andrzeja i Józefy z Koziołków. Od 16 roku życia należał do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, a następnie pełnił funkcję naczelnika tej organizacji – gniazdo Niemieckie Piekary. W czasie I wojny światowej (do końca 1917 roku) służył w armii niemieckiej. Od listopada 1918 roku do chwili wybuchu pierwszego powstania śląskiego był jednym z organizatorów I Pułku Strzelców Bytomskich. Współzałożyciel i organizator Polskiej Organizacji Wojskowej na Górnym Śląsku oraz zastępca komendanta głównego P.O.W. w I i II powstaniu śląskim. Jako członek sztabu był jednym z trzech dowódców, którzy podpisali rozkaz o wybuchu I powstania śląskiego. W okresie II powstania, podczas walk o Hotel Lomnitz w Bytomiu, został ciężko ranny. Po powstaniach śląskich współtworzył Związek Powstańców Śląskich, w którym pełnił funkcję głównego sekretarza. Od 1926 roku już jako porucznik w stanie spoczynku pracował zarobkowo na terenie Piekar w różnych przedsiębiorstwach. Wraz z wybuchem II wojny światowej został zmobilizowany do walki z hitlerowskimi Niemcami na szlaku Katowice–Lwów. Od maja 1940 roku przebywał w ZSRR. We wrześniu 1941 roku wstąpił do Armii Andersa. W 1942 roku przedostał się wraz z polskimi oddziałami do Iranu, Palestyny i Egiptu. Po zakończeniu działań wojennych wrócił do rodzinnych Piekar. Za swoją działalność niepodległościową został odznaczony krzyżem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi, Odznaką Plebiscytową i Krzyżem Polskiej Organizacji Wojskowej. Interesował się historią swojej rodzinnej ziemi. Gromadził liczne materiały archiwalne związane z historią powstań śląskich i plebiscytem na Górnym Śląsku (czasopisma, wycinki z gazet, druki ulotne, książki, dokumenty, fotografie) i opatrywał je osobistą pieczęcią. Często też pozostawiał na archiwaliach odręczne notatki, odnosząc się najczęściej krytycznie do zawartych w nich treści. Po II wojnie światowej organizował wystawy w piwnicy swojego prywatnego domu przy ul. Reja w Piekarach Śląskich. Zmarł 6 maja 1965 roku. Został pochowany na cmentarzu przy ul. Kalwaryjskiej. W 2022 roku grób Jana Przybyłka i jego żony Klary został oznaczony przez Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach znakiem pamięci „Tobie Polsko”[2]. 

Roman Smołka (1927-2000)

Współzałożyciel Stowarzyszenia Miłośników Historii Piekar Śląskich, w którym odpowiadał za sekcję literacką. Współorganizator pierwszych wystaw w budynku piekarskiego liceum.

Urodził się 20 lipca 1927 roku w Lublińcu jako syn Jadwigi z domu Grzonka i Józefa Smołki – powstańca śląskiego, funkcjonariusza Policji Województwa Śląskiego i ofiary zbrodni katyńskiej. W 1954 roku ukończył filologię polską w Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach. Zanim przyjechał do Piekar Śląskich, uczył w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym w Nysie oraz w szkole podstawowej i liceum w Rybniku. W latach 1956-1962 pracował jako polonista w Liceum Ogólnokształcącym w Piekarach Śląskich. Pełnił tam także funkcję wicedyrektora. Kierował Piekarskim Kołem Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich. W latach 60. był przewodniczącym zarządu Powiatowego Towarzystwa Szkoły Świeckiej w Tarnowskich Górach. W 1963 roku został dyrektorem Żeńskiego Liceum Ogólnokształcącego im. Stefanii Sempołowskiej w Tarnowskich Górach i pełnił tę funkcję do 1970 roku. Następnie był dyrektorem Zasadniczej Szkoły Zawodowej przy Górniczych Zakładach Dolomitowych w Bytomiu-Suchej Górze, gdzie pracował do emerytury. Zmarł 6 kwietnia 2000 roku w Tarnowskich Górach i został pochowany na miejscowym cmentarzu komunalnym[3].

Józef Jan Kołodziejczyk (1909-1985)

Współzałożyciel Stowarzyszenia Miłośników Historii Piekar Śląskich, w którym odpowiadał za sekcję ekonomiczną. Współorganizator pierwszych wystaw w budynku piekarskiego liceum.

Urodził się 19 marca 1909 roku w Piekarach Śląskich (wówczas Niemieckie Piekary) jako syn Franciszka i Waleski z domu Jurek. Ukończył miejscową szkołę powszechną w 1923 roku i dokształcającą w 1927 roku. Następnie rozpoczął karierę urzędniczą jako pracownik administracyjny Zarządu Gminy Szarlej-Wielkie Piekary (od 1935 roku Piekary Śląskie), którą kontynuował do 1939 roku. W trakcie II wojny światowej pracował przymusowo na południu III Rzeszy, a następnie w Bytomiu. W 1943 roku został wcielony do Wehrmachtu na 2-letnią służbę wojskową. W rodzinne strony wrócił w 1946 roku i wkrótce został sekretarzem Zarządu Gminy Piekary Śląskie, a w 1950 roku sekretarzem Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Piekarach Śląskich i pełnił tę funkcję przez 11 lat. W latach 1961-1969 był pracownikiem administracyjnym Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach. Ostatnie lata spędził na rencie, a później emeryturze. Ze związku małżeńskiego z Gertrudą z domu Górniok miał jednego syna Andrzeja – wieloletniego opiekuna Izby Regionalnej. Zmarł 7 stycznia 1985 roku. Pochowany jest na cmentarzu parafialnym w Piekarach Śląskich-Szarleju przy ul. Miarki[4].

Konrad Żydek (1928-1989)

Przewodniczący Terenowego Koła Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej w Piekarach Śląskich w latach 1966-1970. Kustosz Izby Tradycji i Historii w Piekarach Śląskich w 1984 roku. Popularyzator wiedzy o historii miasta.

Urodził się 13 lutego 1928 roku w Brzozowicach-Kamieniu. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Kamieniu podjął dalszą naukę w bytomskim gimnazjum. Pracę zawodową rozpoczął w Kopalni Rud Cynkowo-Ołowianych „Orzeł Biały” w Brzezinach Śląskich, na której terenie założył czasopismo „Głos Orła Białego” i był jego redaktorem. Współpracował aktywnie z redakcjami „Gwarka” w Tarnowskich Górach i „Życia Bytomskiego”. Był mocno zaangażowany w działalność Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, a później w Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Przez krótki czas (w 1984 roku) był opiekunem Izby Historii i Tradycji przy ul. Bytomskiej 88 w Piekarach Śląskich. Znany jest przede wszystkim jako autor monografii historycznej "Od Pecare do Piekar Śląskich", która ukazała się w 1972 roku z okazji obchodów 900-lecia Piekar Śląskich, a do której wstęp napisał gen. Jerzy Ziętek. Dwa lata wcześniej, czyli w 1970 roku, wydał niedużą książeczkę Opowieść rozbarska związaną ze 100-leciem kopalni „Rozbark” w Bytomiu. Opisał w niej historię zakładu. Opracował również monografię Brzozowice-Kamień, która nie ukazała się drukiem, a jej maszynopis przechowywany jest w Izbie Tradycji Miejskiej Szkoły Podstawowej nr 12 im. Jana Demarczyka w Piekarach Śląskich przy ul. Związkowej 14. Konrad Żydek był także poetą. Wiersze publikował m.in. w „Gazecie Ziemi Piekarskiej Kontrowersje” i „Głosie Orła Białego”. Autor doczekał się tomu wierszy, który ukazał się w 1957 roku nakładem Wydawnictwa „Śląsk” w Katowicach pt. Godziny w ciszy. Książeczka w ilości 566 egzemplarzy została wydana staraniem rady zakładowej kopalni „Andaluzja” oraz Prezydium Osiedlowej Rady Narodowej w Brzozowicach-Kamieniu. Tomik składa się z 24 wierszy, których tematyka często nawiązuje do pracy w kopalni i do znanych mieszkańcom Piekar Śląskich miejsc. Najstarszy datowany wiersz ze zbioru pochodzi z 1948 roku. Konrad Żydek był przyjacielem Miejskiej Szkoły Podstawowej nr 12 w Piekarach Śląskich, dla której ułożył tekst hymnu pt. Piosenka o Janie Demarczyku (melodię opracowała Edeltrauda Klimczyk)[5].

Paweł Warczok (1943- )

Przewodniczący Terenowego Koła Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej w Kozłowej Górze w latach 1970-1978.

Urodził się 19 lutego 1943 roku w Kozłowej Górze. Absolwent 2-letniego Studium Nauczycielskiego i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach na kierunku historia. Pracował jako nauczyciel w Miejskiej Szkole Podstawowej nr 1 w Piekarach Śląskich, a następnie w Technikum Budowlanym w Bytomiu. W 1970 roku założył w Kozłowej Górze Terenowe Koło Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej i pozostawał jego prezesem przez cały okres funkcjonowania. Na początku lat 70. przez dwa lata był pracownikiem naukowym Śląskiego Instytutu Naukowego im. Jacka Koraszewskiego i przygotowywał rozprawę doktorską pt. Powiat tarnogórski w okresie międzywojennym, której nie ukończył. W latach 1971-1974 był radnym Gminnej Rady Narodowej w Kozłowej Górze, a po jej przyłączeniu miejscowości do Piekar Śląskich radnym Miejskiej Rady Narodowej. W latach 1982-1991 był wicedyrektorem Centrum Kształcenia Ustawicznego w Bytomiu, a następnie dyrektorem tej placówki przez kolejnych 10 lat aż do emerytury. Jako wielki miłośnik Górnego Śląska i historii założył w „Budowlance” szkolną izbę regionalną (namiastkę muzeum) na bazie swoich rodzinnych zbiorów (dziadka Karola Warczoka, a także wujów: Augustyna i Ludwika) oraz pamiątek podarowanych przez uczniów i ich rodziny. Autor artykułów poświęconych udziałowi mieszkańców Kozłowej Góry i powiatu tarnogórskiego w powstaniach śląskich oraz współautor książek o tematyce pedagogicznej. Hobbystycznie kolekcjoner walorów filatelistycznych, numizmatów i pamiątek historycznych. Za swoją pracę dydaktyczno-wychowawczą i społeczną otrzymał m.in. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Złoty Krzyż Zasługi, Medal Komisji Edukacji Narodowej, a także wiele nagród i wyróżnień. Za zasługi na rzecz lokalnego dziedzictwa historycznego dostał od Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odznakę Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej[6]. Obecnie na emeryturze. Mieszka w Tarnowskich Górach.

Alojzy Kleta (1920-2012)

P.o. przewodniczącego Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej w latach 1985-1987. Kolekcjoner, regionalista.

Urodził się 10 stycznia 1920 roku w Piekarach Śląskich. Absolwent gimnazjum w Tarnowskich Górach. Przed wojną należał do drużyny harcerskiej w Radzionkowie. Od 1 września 1939 do 15 kwietnia 1940 roku działał w polskim ruchu oporu. Aresztowany 30 sierpnia 1940 roku i przewieziony drugim transportem tarnowskim do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie otrzymał nr 3366. Na miejscu pracował w referacie zgonów obozowego urzędu stanu cywilnego. W sierpniu (według innych danych w czerwcu) 1943 roku został przez Niemców zwolniony z obozu. W październiku 1944 roku wstąpił do polskiego wojska we Francji. Od 8 lutego 1945 roku w 16 Pomorskiej Brygadzie Piechoty walczył w kampanii włoskiej o Bolonię. Wrócił do kraju 30 maja 1947 roku. Po wojnie był pracownikiem Zakładów Górniczo-Hutniczych im. Ludwika Waryńskiego w Piekarach Śląskich. Należał do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Współtworzył piekarskie Koło nr 29 Polskiego Związku Filatelistycznego (od 1969 roku aż do śmierci). Uhonorowany brytyjskimi odznaczeniami: Gwiazdą Italii, Medalem Wojny 1939-1945 oraz wieloma polskimi, m.in. Krzyżem Zasługi w okresie PRL. Działacz Stowarzyszenia Miłośników Piekar Śląskich, a od 1984 roku Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Zmarł 14 czerwca 2012 roku i został pochowany na cmentarzu przy ul. Kalwaryjskiej w Piekarach Śląskich[7].

Waldemar Śledź (1926-1996)

Członek Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Kustosz Izby Tradycji i Historii w Piekarach Śląskich w latach 1984-1991. 

Urodził się 1 lutego 1926 roku w Dokszycach koło Wilna. Był weteranem walk w II wojnie światowej, do której przystąpił jako ochotnik w 1943 roku, zgłaszając się do obozu wojskowego w Sielcach. Ukończył Szkołę Podoficerską Artylerii i służył w IX Pułku Piechoty III Dywizji im. Romualda Traugutta I Armii Wojska Polskiego. Przeszedł szlak bojowy od Lenino po Berlin. Po wojnie uczył się w Liceum Wieczorowym Męskim w Tarnowskich Górach, pracując równocześnie w PKP, a po jego ukończeniu pogłębił jeszcze swoją wiedzę w Technikum Mechanicznym w Bytomiu, po czym związał się z kopalnią „Andaluzja” do emerytury (m.in. jako starszy inspektor nadzoru inwestycyjnego). W 1975 roku został przewodniczącym Koła Miejskiego ZBoWiD w Piekarach Śląskich. Działacz Stowarzyszenia Miłośników Piekar Śląskich, a od 1984 roku Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Zmarł 28 maja 1996 roku[8].

Antoni Makieła

Członek zarządu Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Popularyzator wiedzy o historii miasta.

Pracował jako kierownik działu zbytu węgla w kopalni „Julian”. Z zawodu był ekonomistą, a z zamiłowania historykiem. Publikował regularnie w czasopiśmie „Filar” wydawanym przez kopalnię, w której był zatrudniony. Członek Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej od 1978 roku, a od 1987 roku w składzie 15-osobowego zarządu tej organizacji[9].

Andrzej Kołodziejczyk (1947-2021)

Sekretarz Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Kustosz Izby Regionalnej przy Miejskiej Bibliotece Publicznej w Piekarach Śląskich w latach 1993-2016. Popularyzator wiedzy o historii miasta.

Urodził się 11 listopada 1947 roku w Piekarach Śląskich, w dzielnicy Szarlej, w rodzinnym domu przy ul. Kanałowej jako syn Józefa (1909-1985) i Gertrudy z domu Górniok (1911-1995). Pasją zbieracką i historią zaraził go ojciec, który od 1926 roku związany był z lokalnym samorządem, dzięki czemu mógł przekazywać synowi wiedzę na temat przeszłości miasta. Andrzej Kołodziejczyk ukończył w 1965 roku Liceum Ogólnokształcące w Piekarach Śląskich. Blisko 30 lat swojej pracy zawodowej spędził w Zakładzie Górniczo-Hutniczym „Orzeł Biały” na wielu stanowiskach (w latach 1965-1972 pomiarowy pod ziemią, w latach 1972-1974 technik mierniczy pod ziemią, w latach 1974-1982 specjalista mierniczy pod ziemią, w latach 1982-1983 młodszy górnik pod ziemią, w latach 1984-1990 górnik rabunkarz pod ziemią, w latach 1990-1993 górnik pod ziemią). Pracę na rzecz lokalnej archiwistyki społecznej, zabezpieczenia tradycji i historii rozpoczął jeszcze w latach 60., gdy do Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej zapisał go ojciec, pracujący w strukturach powiatu tarnogórskiego, do którego należały wówczas Piekary Śląskie. W połowie lat 70. przyłączył się do Towarzystwa Miłośników Piekar Śląskich, a następnie uczestniczył w tworzeniu struktur Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej. Uczestniczył w pierwszym spotkaniu komitetu reaktywującego stowarzyszenie 1 grudnia 1980 roku i niemalże we wszystkich późniejszych udokumentowanych zebraniach zarządu stowarzyszenia, w którym pełnił funkcję sekretarza. Po likwidacji Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Piekarskiej w 1991 roku i przekazaniu jej zbiorów do Urzędu Miasta, a później Miejskiej Biblioteki Publicznej, zgłosił gotowość przyjęcia posady kustosza Izby Regionalnej. Andrzej Kołodziejczyk związał się z piekarską Izbą Regionalną na wiele lat. Na straży lokalnego dziedzictwa historycznego stał do końca 2016 roku. Żaden z jego poprzedników w całej historii piekarskiego muzealnictwa społecznego nie osiągnął tak długiego stażu. Z dniem 31 grudnia 2016 roku przeszedł na zasłużoną emeryturę, a zastąpił go Łukasz Żywulski. Za swoją pracę na rzecz popularyzacji i ochrony piekarskich tradycji otrzymał Nagrodę Miasta Piekary Śląskie w dziedzinie kultury im. Wawrzyńca Hajdy oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Do końca życia był cennym źródłem informacji o przeszłości miasta i regionu, a także osobą, z którą można skonsultować wiele kwestii o podłożu historycznym. Zmarł 22 listopada 2021 roku w swoim domu przy ul. Kanałowej w Piekarach Śląskich. Spoczął obok rodziców na cmentarzu parafialnym w Piekarach Śląskich-Szarleju przy ul. Miarki[10]. 29 maja 2025 roku na XVII sesji Rady Miasta Piekary Śląskie, Radni jednogłośnie przyjęli uchwałę w sprawie nadania skwerowi pomiędzy ulicami Okrzei Stefana i Józefa Janty nazwy: „Skwer Andrzeja Kołodziejczyka”. 22 września 2025 roku na skwerze została uroczyście odsłonięta tablica dedykowana pamięci tego zasłużonego piekarskiego muzealnika.