Pieczęcie i herb Piekar Śląskich

Współczesne godło Piekar Śląskich ma niewiele wspólnego z najstarszym znanym wizerunkiem pieczęci urzędowej naszego miasta z 1723 roku. Jego heraldyczne dzieje to historia symboli, które przez wieki towarzyszyły lokalnej wspólnocie i odzwierciedlały zachodzące w niej przemiany. Od najstarszej pieczęci z wizerunkiem Matki Boskiej Piekarskiej, przez zagadkowe postacie trzymające się za ręce, aż po współczesny herb miasta – każdy znak niesie ze sobą ślady dawnych wyobrażeń, tradycji i poszukiwań własnej tożsamości. Analiza tych symboli pokazuje, jak skomplikowane bywają losy miejskiej heraldyki i sfragistyki i jak wiele pytań wciąż pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi. Niniejszy artykuł poświęcony jest centralnej dzielnicy - Piekary Śląskie (Wielkie Piekary, Deutsch Piekar). W drugiej części zostaną opisane herby i pieczęcie pozostałych dzielnic. 

Najwięcej uwagi piekarskim pieczęciom i herbowi poświęciła śląska historyczka dr Małgorzata Kaganiec, według której najstarsza znana pieczęć Piekar Śląskich zachowała się na dokumentach katastralnych z 20 maja 1723 r.[1] Na załączonej w publikacji fotografii (Fot. 1) widzimy odcisk pieczęci w czerwonym laku. W centralnym punkcie widnieje w pozycji siedzącej Matka Boska w koronie z Dzieciątkiem i napisem w otoku DEITZ PEKARI. Nie ulega wątpliwości, że jest to Matka Boska Piekarska podług świętego obrazu z ówczesną (choć zniekształconą językowo) niemiecką nazwą miasta Deutsch Piekar, czyli Niemieckie Piekary. Na pieczęci rzuca się w oczy błąd rytownika tłoka, który literę D wykonał niewłaściwie w odbiciu lustrzanym. Badaczka nie podała odniesienia do konkretnego źródła, nie wiemy również jakich była rozmiarów. Jest to jedyna znana pieczęć Piekar Śląskich z godłem maryjnym, które potem uległo całkowitej modyfikacji. W Piekarach Śląskich nie trzeba szukać skomplikowanego wyjaśnienia wyboru właśnie tej symboliki. Umieszczenie wizerunku maryjnego na pieczęci urzędowej miało zapewne podkreślić rolę Kościoła w życiu gminy oraz związki z kultem cudownego obrazu Matki Boskiej Piekarskiej, pielęgnowanym od drugiej połowy XVII wieku[2].

Fot. 1.

XIX wiek przyniósł zmianę heraldycznej symboliki i laicyzację symbolu, bowiem od nowego stulecia na pieczęciach gminnych możemy mówić o dwóch postaciach trzymających się za ręce. Spór jest jedynie o ich płeć. Pierwszą XIX-wieczną pieczęć gminną Piekar dostrzegli niemieccy badacze Otto Wilpert i Paul Kutzner na bliżej nieznanym dokumencie z 1810 roku. Ich zdaniem w godle widniały  dwie postacie z dużymi wąsami w polskich czapkach:

Deutsch Piekar, Sg. 1810: Zwei Gestalten mit grossen Schnurrbärten (?) und polnischen Mütze[3]

Fot. 2.

Znak zapytania mógł znaleźć się tam nieprzypadkowo, najprawdopodobniej odcisk pieczęci był niedokładny. Zagadkowe jest to, że badacze nie przytoczyli treści napisu w otoku, a potrafili dostrzec „polskie czapki”. Co właściwie mieli na myśli i skąd polskie symbole w XIX-wiecznej administracyjnie niemieckiej gminie? Kwestia ta stała się ponownie tematem dyskusji w Piekarach Śląskich. Podczas spotkania promującego niniejszy artykuł w Izbie Regionalnej w Piekarach Śląskich 17 września 2026 r. jedną z hipotez wysunął piekarski regionalista Michał Muszalik, który zasugerował, że czapki mogły nawiązywać do związków z Krakowem i ziemią krakowską. Pierwotnie kasztelania bytomska była związana z ziemią krakowską, a po podziale według testamentu Krzywoustego znalazła się w Senioracie. Dopiero Kazimierz Sprawiedliwy w 1179 roku przekazał ją wraz z kasztelanią oświęcimską księciu raciborskiemu, Mieszku II Plątonogiemu. Tym niemniej dekanat bytomski pozostał w diecezji krakowskiej aż do 1821 roku. Uzasadnienie polskiej czapki w godle z 1810 r. przedstawił również inny piekarski regionalista Tomasz Sporyń, który stwierdził, że w Piekarach mogły być w ten sposób zaakcentowane echa wydarzeń ważnych dla polskiej historii: insurekcji kościuszkowskiej z 1794 r. oraz rządy Napoleona Bonaparte, z którym Polska znajdująca się pod zaborami wiązała nadzieje na odzyskanie własnej państwowości. Jedno jest pewne, odnalezienie odcisku pieczęci z dokumentu z 1810 r. rozwieje wszelkie wątpliwości. Poszukiwania trwają.        

Więcej wątpliwości rozwiewa pieczęć odkryta przez Małgorzatę Kaganiec na dokumencie z Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach (w aktach piekarskiej parafii) z 1826 r. Choć badaczka nie zamieściła dokładnego przypisu do źródła i ilustracji, pieczęć tę udało się zlokalizować w teczce Besetzungs Acta der Parochie Deutsch Piekar Beuthner Decanats 1822-1873 na dokumencie z 14 czerwca 1826 r. (Fot. 3). Na pieczęci odbitej dość wyraźnie w czerwonym laku widnieją dwie stojące obok siebie i zwrócone lekko ku sobie postacie ludzkie trzymające się z jednej strony za ręce i opierające drugą rękę na biodrach. Figura postaci znajdującej się po prawej heraldycznie stronie kształtem ciała bardziej przypomina kobietę niż mężczyznę. Ma wąskie ramiona, wyraźnie zaznaczone wcięcie w talii, wydatne biodra okryte bufiastą sukienką do kostek. Można dopatrzeć się również długich włosów opadających na ramiona. Druga postać także ubrana jest w długą szatę, ma prostszą figurę, ale nadal bardziej przypomina kobietę niż mężczyznę. Obie postacie ubiory mają przepasane pasem. Nie mają natomiast nakryć głowy. W otoku umieszczona jest legenda: GEM:SIEGEL.PEKARY:[4] Analizując odcisk pieczęci można dostrzec, że otok nie ma kształtu pełnego okręgu. W dolnej części jest otwarty, ale ze względu na niedokładny docisk tłoka nie widać czy pod stopami postaci znajdował się jakiś element.

Fot. 3.

Ta sama pieczęć poddana obróbce cyfrowej

Małgorzata Kaganiec w swojej książce stwierdziła, że na pieczęci widoczne są dziewczyny w strojach rozbarskich, ale nie wyjaśniła po czym to poznała. Czy na tak niewielkim odcisku pieczętnym można w ogóle wyodrębnić takie elementy jak jakla, zopaska, purpurka czy wierzcheń i galanda w przypadku panien? To praktycznie niemożliwe.

Jeśli faktycznie na wczesnej XIX-wiecznej pieczęci widniały kobiety, to warto zastanowić się nad uzasadnieniem wyboru tego symbolu dla najważniejszego ówczesnego urzędowego znaku uwierzytelniającego. Praktyka umieszczania wizerunków kobiet na pieczęciach od czasów najdawniejszych opierała się głównie na postaciach biblijnych: Matce Boskiej z Dzieciątkiem (Frombork, Głogów) oraz świętych i męczennicach w otoczeniu atrybutów, np. koła, wieży, korony, miecza (Nowy Targ, Działdowo). Kobiety można również spotkać na herbach miejskich jako postacie alegoryczne, np. Sprawiedliwość - z mieczem i wagą (Janowiec Wielkopolski); postacie zaczerpnięte z legend (Syrena - Warszawa, Ustka); symbole wywodzące się z tradycji rodów szlacheckich jak np. herb Rawicz przedstawiający pannę w koronie na niedźwiedziu (Ożarów). W przypadku Piekar Śląskich mamy do czynienia z kobietami bez atrybutów świętości i symboli religijnych, w strojach sugerujących pochodzenie chłopskie. Dlaczego zatem zwykłe kobiety nie pełniące przecież w tamtych czasach ważnych funkcji reprezentacyjnych zostały wyniesione do najważniejszego symbolu urzędowego? Może w tamtym czasie istniała legenda o dwóch niewiastach, która nie zachowała się w przekazach? To pytanie musi na razie pozostać bez odpowiedzi. Nieco łatwiej uzasadnić postacie męskie, ale o tym pod koniec artykułu.

Zgodnie z chronologicznym porządkiem następne wzory pieczęci zaczęły pojawiać się w obiegu urzędowym mniej więcej od połowy XIX wieku. Otto Wilpert i Paul Kutzner zaobserwowali na dokumencie z 1845 rok, a także na trzech kolejnych aktach pieczęć z wyobrażeniem dwóch mężczyzn ubranych w długie kaftany (Röcke), trzymających się jedną ręką[6]. Badacze w tym przypadku znów nie przytoczyli treści legendy, dlatego nie jesteśmy w stanie porównać ich do innych znanych już wizerunków. Marian Gumowski zaobserwował najprawdopodobniej tę samą pieczęć o średnicy 21 mm na dokumencie z 1854 r. z Archiwum Starostwa w Świętochłowicach i podkreślił fakt, że mężczyźni nie mieli nakryć głowy, a napis był uszkodzony[7]. Leszek Bensz z Piekarskiego Werku, przeszukując zasoby Archiwum Państwowego w Katowicach natrafił na odcisk tej pieczęci w tuszu na dokumentach z lat 1849-1865 (Fot. 4). Czy jest to ta sama pieczęć, którą widzieli Otto Wilpert, Paul Kutzner i Marian Gumowski? Najprawdopodobniej tak, choć spoglądając na ilustrację trudno jednoznacznie stwierdzić czy postacie to kobiety czy mężczyźni. Dodatkowo identyfikacja została utrudniona przez fakt, że do tuszu użyto pieczęci lakowej.   

Fot. 4.

Nowy wzór tuszowej pieczęci o wymiarach 28 mm jako pierwszy odnalazł Marian Gumowski na dokumentach z Archiwum Starostwa w Świętochłowicach z 1883, 1903 i 1908 r.[8] Dzięki załączonej przez Małgorzatę Kaganiec reprodukcji widzimy, że przedstawiała ona dwóch mężczyzn trzymających się za ręce, ubranych w sięgające do kolan surduty z rzędem guzików (zwężane w talii, z szerokimi klapami) i spodnie, bez nakryć głowy. W otoku napis z wykorzystaniem szeryfowego kroju pisma: GEMEINDE DEUTSCH PIEKAR BEUTHENER KREIS[9]. Badaczka odnalazła ją na dokumencie z 19 czerwca 1862 r. zatem z wcześniejszego czasu niż Marian Gumowski (Fot. 5)

Fot. 5.

Kolejna pieczęć z 1900 roku (Fot. 6-7) jest niemal identyczna jak jej poprzedniczka. Nadal mamy do czynienia z mężczyznami trzymającymi się za ręce. Surduty nie posiadają jednak widocznych rzędów guzików, a napis, bezszeryfowym krojem pisma w otoku brzmi: GEMEINDE DEUTSCH-PIEKAR BEUTHENER KREIS, czyli pojawił się myślnik w nazwie miejscowości i brak. Pieczęć ta była używana do 1915 r.

Fot. 6-7.

Zastąpił ją wzór z nieco zmodyfikowaną szatą graficzną (Fot. 8). W polu pieczętnym pozostały dwie postacie trzymające się za ręce, ale ich ubiór uległ rustykalizacji. Na podstawie zachowanej ilustracji odcisku pieczęci możemy zaobserwować, że zamiast surdutów pojawiły się długie, sięgające za kolana koszule, z których jedna jest przepasana wąskim pasem. Może to też sugerować, że w tym przypadku mamy do czynienia z kobietą i mężczyzną trzymających się za ręce. Nie jest to jednak przesądzone, ponieważ zbyt mało faktów za tym przemawia. To tylko kwestia interpretacji. Zmienił się również układ legendy. Część znalazła się w otoku: GEMEINDE DEUTSCH PIEKAR, natomiast BEUTHNER KREIS poziomo pod godłem. Wymiary: 27 mm.

Fot. 8.

Na kolejnej pieczęci z dokumentu z 23 kwietnia 1919 r., której wizerunek nie został opublikowany Małgorzata Kaganiec dostrzegła jeszcze bardziej rustykalny charakter godła, na którym znaleźli się chłopcy stojący boso z krótko ostrzyżonymi włosami ubrani w sięgające kolan koszule. Treść legendy pozostała niezmieniona. Jak słusznie zauważyła badaczka, która dotarła do tych pieczęci zaskakująca była pauperyzacja godła piekarskiej gminy, która w tamtym czasie zyskiwała na znaczeniu jako miejsce osiedlania się robotników okolicznych zakładów przemysłowych (9,5 tys. mieszkańców w 1912 r.) i ważny ośrodek religijny.

Fot. 9.

Następna pieczęć powstała już po przyłączeniu Piekar Śląskich do Polski po 1922 r. (Fot. 9) Widać na niej dwie postacie kobiece trzymające się za ręce o dłuższych falowanych włosach, ubranych w obcisłe kaftany i kiecki (względnie fartuchy) sięgające za kolana, przywołując na myśl strój rozbarski. Pieczęci towarzyszyła legenda w dwóch rzędach: Województwo Śląskie Powiat Świętochłowicki Gmina Piekary-Wielkie (35 mm). Jak pisze Małgorzata Kaganiec pieczęci tej używano przez 10 lat do momentu połączenia z sąsiednim Szarlejem w gminę Szarlej-Wielkie Piekary na mocy decyzji wojewody Michała Grażyńskiego z 14 marca 1933 r.

Zespolenie dwóch gmin przerwało trwającą 200 lat tradycję stosowania godła gminnego na pieczęci. Nowy organizm administracyjny otrzymał bowiem stempel z godłem państwowym, czyli zwróconym na prawo orłem w koronie i legendą: Województwo Śląskie Gmina Szarlej Wielkie Piekary pow. Świętochłowice (Fot. 10.) 

Fot. 10.

Po przemianowaniu gminy Szarlej-Wielkie Piekary na Piekary Śląskie w 1934 r. opracowano nową pieczęć także z godłem państwowym w postaci orła i legendą: Województwo Śląskie Gmina Piekary Śląskie powiat Świętochłowice (44 mm), której używano do wiosny 1939 r.[10] (Fot. 11).

Fot. 11.

Wybuch drugiej wojny światowej przesunął w czasie otrzymanie przez Piekary Śląskie praw miejskich. Już 1 lutego 1939 r. rada gminy na czele z Bartłomiejem Płonką uchwaliła wniosek do Sejmu Rzeczpospolitej o nadanie praw miastu. Pół roku trwało załatwianie spraw formalnych i dopiero w lipcu wniosek ten trafił do Sejmu Śląskiego, w którym został zaakceptowany i trafił do dziennika Ustaw Sejmu Śląskiego w dniu 23 sierpnia 1939 r. Oficjalne nadanie praw miejskich miało nastąpić 1 stycznia 1940, ale zostało przesunięte o 7 lat i nastąpiło w 1947 r. [11].

Podczas okupacji hitlerowskiej Niemcy przywrócili dawną nazwę Deutsch Piekar. Opracowali również pieczęć z dobrze znanym wzorem hitlerowskiego orła ze swastyką nazywanego przez Polaków “nazistowską wroną” lub “gapą” i legendą: Gemeinde Deutsch-Piekar Kreis Tarnowitz (Oberschles.) (Fot. 12). Mieszkańcy miasta dobrze wiedzieli, że otrzymanie pisma z takim symbolem nie wróżyło niczego dobrego, ale wówczas był to jedyny obowiązujący wzór urzędowy.

Fot 12.

Po wojnie na chwilę wprowadzono do obiegu pieczęć z zupełnie nieoczekiwanym wzorem zaczerpniętym z międzywojennej pieczęci gminy Szarlej przedstawiającej górnika z kilofem i lampką oraz legendą Województwo Śląskie Powiat Tarnogórski Gmina Piekary Śląskie (Fot. 13) [12]. Wkrótce potem zastąpiono ją pieczęcią z orłem państwowym bez korony. Godło z postaciami trzymającymi się za ręce powróciło do pieczęci dopiero w czasach współczesnych.

Fot. 13.

Warto jeszcze odnotować, że w Piekarach Śląskich funkcjonował Urząd Stanu Cywilnego posiadający swoje pieczęcie, na których znajdziemy w godle orła, najpierw pruskiego (z berłem i jabłkiem królewskim) a od 1922 r. orła polskiego w koronie (Fot. 14.)

Fot. 14

Herb 

Opisane powyżej pieczęcie były podstawą do zaprojektowania herbu gminy, a potem miasta jako symbolu wspólnoty samorządowej i elementu tożsamości lokalnej. Herb z definicji składa się z godła umieszczonego w tarczy, wykonany jest zgodnie z zasadami heraldyki z zastosowaniem ustalonych barw.    

Próżno szukać herbu naszego miasta w publikacji słynnego niemieckiego grafika i heraldyka Otto Huppa Die Wappen und Siegel der deutschen Städte, Flecken und Dörfer…[13] autora ponad 6 tysięcy rysunków herbów, m.in. herbu prowincji górnośląskiej. Z okolicznych miast możemy znaleźć tam m.in. Bytom i Tarnowskie Góry. 

Najwcześniejsze zastosowanie herbu jest trudne do wskazania, ale najprawdopodobniej miało miejsce dopiero w okresie międzywojennym. Mowa tu o znaczku pocztowym z lat 1922-1939 (Fot. 15), z serii kolekcjonerskiej dodawanej do różnego rodzaju wyrobów konsumpcyjnych[14]. Na herbie, w tarczy w niebieskim polu na zielonym podłożu widzimy dwóch trzymających się za ręce wąsatych mężczyzn w czarnych czamarach, z czerwonymi pasami, długich czerwonych butach i rogatywkach z czerwonym pasem. Projekt herbu wyraźnie wzorowany jest na pieczęci z 1810 r., której do dziś nie udało się zlokalizować w archiwach.

Fot. 15.

Tym samym tropem, z niewielkimi modyfikacjami podążyły już wszystkie późniejsze projekty herbu. Marian Gumowski, jeden z najsłynniejszych polskich heraldyków zamieścił jeszcze przed wybuchem II wojny światowej konturowy rysunek herbu (Fot. 16) wzorowanego na pieczęci z początku XIX wieku i zasugerował:

Oddany w kolorach może mieć dwóch czarno ubranych mężczyzn w żółtych butach na tle niebieskim[15]

Zmienił tym samym częściowo kolorystykę herbu z kolekcjonerskiego znaczka pocztowego. Choć badacz sam tego nie napisał można przypuszczać, że jest to bezpośrednie nawiązanie do barw Górnego Śląska, które już na stałe zagościły w piekarskim herbie.

Fot. 16.

Na przedwojennych fotografiach z wnętrz budynku urzędu, w tym przypadku sali posiedzeń rady gminy nie udało się dostrzec herbu gminy. Na jednej z bardziej znanych fotografii rady gminy Wielkie Piekary z 1933 r. urzędnicy zostali sfotografowani w sali posiedzeń na tle krzyża. Gdyby herb tam wisiał, to tak reprezentacyjna fotografia powstałaby z pewnością na tle samorządowego godła.

Po drugiej wojnie światowej herb pojawił się w sali posiedzeń Miejskiej Rady Narodowej[16] na okazałym kilimie (rodzaju makatki) o wymiarach 71 x 88 cm (Fot. 17), przechowywanym dziś w zbiorach Izby Regionalnej.

Fot 17.

Fot 18.

Na dostępnych fotografiach budynku Urzędu Miasta przy dzisiejszej ulicy Bytomskiej 84 herb miejski pojawił się na elewacji dopiero w latach 90. w najwyższej części budynku (Fot 19).

Fot. 19

Obecnie herb znajduje się niżej, nad wejściem, obok godła państwowego i flag: Piekar Śląskich, Rzeczpospolitej Polskiej i Unii Europejskiej (Fot. 20). 

Fot 20. 

Piekary Śląskie od czasów istnienia kultu Matki Boskiej Piekarskiej nazywane były duchową stolicą Śląska, dlatego już w latach 90. pojawiły się próby podkreślenia tego faktu na najważniejszym miejskim symbolu. W 1995 roku Radny Rady Miasta Alfred Kiera wyszedł z propozycją, by do miejskiego godła dołączyć papieskie insygnia na pamiątkę wizyt papieża Jana Pawła II w Piekarach Śląskich i posiadania przez niego honorowego obywatelstwa miasta. Pomysł nie zyskał aprobaty i na dodatek został skrytykowany przez zaproszoną na sesję Rady Miasta Danutę Szlachcic-Dudzicz, kierowniczkę ówcześnie istniejącego Archiwum Państwowego w Tarnowskich Górach, która nie znalazła uzasadnienia zmiany herbu żadnymi względami historycznymi. Warto przy tym zaznaczyć, że opinia historyczki nie zraziła radnego, który w wywiadzie prasowym zapowiedział dalsze starania w tej sprawie[17]. W 2001 roku radny wystąpił z inicjatywą nadania miastu flagi z herbem i tak też się stało, ale nieco później[18].   

Fot 21. "Czas Piekar Śląskich", 1995, nr 7-8, s. 3

Przez kolejną dekadę od nieudanej próby zmiany herbu, mężczyźni trzymający się na nim za ręce mieli względny  spokój. Niczego im nie dokładano i nie odejmowano. Prawdziwa rewolucja nastąpiła w 2005 roku gdy uchwałą Rady Miasta (XL/380/05) dokonano zmiany statutu miasta poprzez modyfikację herbu. Inicjatorem zmiany był ówczesny prezydent miasta Stanisław Korfanty, który w 2004 roku ogłosił swój pomysł i włączył go do lokalnej debaty publicznej, ogłaszając również konsultacje społeczne. Prezydent Korfanty przekonywał, że tradycje miasta nie były widoczne na ówczesnym herbie i postulował, by w centralnym punkcie między mężczyznami umieścić piekarską Bazylikę, co naturalnie doprowadziło do rozdzielenia postaci trzymających się za ręce od pokoleń. Według nowego projektu mieli oni życzliwym gestem zapraszać do Bazyliki, wymienianej jako jeden z najważniejszych symboli Piekar Śląskich. W uzasadnieniu uchwały zaznaczono, że zmiana herbu miała podkreślić pielgrzymkowy charakter miasta[19]. Zwrócono się również o zgodę na użycie wizerunku Bazyliki do ówczesnego arcybiskupa Damiana Zimonia i otrzymano decyzję pozytywną[20].

Fot. 22.

Fot. 23.

Fot. 24.

Atmosferę w tamtym czasie dodatkowo podgrzewały media. Autor artykułu Nowy herb na nowe czasy przekonywał, że do dotychczasowego herbu mieszkańcy miasta nie byli przywiązani, a trzymający się za ręce mężczyźni byli często przedmiotem dowcipów. Chciano nawet usunąć samych mężczyzn, lecz nie zgodziła się na to komisja heraldyczna Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, którą poproszono o wydanie opinii[21]. Jednym z jej członków był dr Dariusz Woźnicki, historyk, współautor wraz z dr. Arkadiuszem Kuzio-Podruckim takich książek jak Herb i barwy Tarnowskich Gór oraz Herb i barwy Powiatu Tarnogórskiego.
 

Fot. 25 "Gwarek", 2005, nr 17 s. 6.

Aby bardziej zaznajomić Piekarzan z tajnikami heraldyki i sfragistyki zorganizowano w Miejskim Domu Kultury w Piekarach Śląskich w 2005 r. konferencję historyczną. Zdaniem wyżej wymienionych historyków umieszczenie Bazyliki w herbie miało stać się czynnikiem integrującym dla wszystkich mieszkańców miasta, a nowy symbol miał solidne oparcie w historii miasta i merytoryczne uzasadnienie[22]. Z argumentacją o integracji można jednak polemizować. W jaki sposób religijny symbol, jakim był niewątpliwie kościół, mógłby zintegrować wierzących i niewierzących mieszkańców miasta? Dr Woźnicki zapytany w jednym z wywiadów co na herbie symbolizowało trzymanie się za ręce, odpowiedział, że najpewniej chodziło o zgodę[23]. Dlaczego zatem ten szlachetny gest przyjaźni i jedności zastąpiono gestem zapraszającym do wstąpienia do kościoła? Po 21 latach trudno obiektywnie stwierdzić, jak zmiana herbu - poza biurokracyjnymi formalnościami - wpłynęła na promocję miasta i wymienianą 20 lat temu integrację społeczności. Piekarska rewolucja nie była odosobnionym przypadkiem dodawania do już istniejących herbów elementów religijnych. Podobnie stało się w Ełku w województwie warmińsko-mazurskim, w którym po 1999 r. i wizycie papieża Jana Pawła II dodano insygnia biskupie, podkreślając istnienie od 1992 r. diecezji ełckiej. Również tam toczyła się ożywiona dyskusja.

Fot. 26. "Gwarek", 2005, R. 49, nr 17, s. 6

Fot. 27. "Przegląd Piekarski" 2005, nr 7 s. 18.

Po uchwaleniu nowego herbu Piekar Śląskich w przestrzeni publicznej i urzędzie zaczęto wymieniać dotychczas stosowany wzór. Zaprojektowano cztery nowe tuszowe stemple według jednolitego wzoru z godłem po środku i napisami w otoku: MIASTO PIEKARY ŚLĄSKIE, PREZYDENT MIASTA PIEKARY ŚLĄSKIE, RADA MIASTA PIEKARY ŚLĄSKIE, PRZEWODNICZĄCY RADY MIASTA PIEKARY ŚLĄSKIE (Fot. 28)

Fot. 28.

W tym samym czasie na bazie nowego herbu zaprojektowano również miejską flagę. Został wymieniony również miejski sztandar, nad którym pieczę sprawuje Straż Miejska. Nowy herb miejski znalazł się również na sztandarach innych podmiotów: w 2012 roku chóru „Polonia-Harmonia”[24], rok później na sztandarze KWK „Julian”[25], a w 2021 r. klubu piłki ręcznej MKS „Olimpia” Piekary Śląskie[26].

Jednym z nielicznych obiektów, na którym pozostał stary herb jest kratownica studzienki „u Dworzaczka” na ul. Studziennej (Fot. 29).

Fot. 29.

Rozszyfrowanie kim mogły być postacie, które pojawiły się na piekarskich pieczęciach, a później zagościły w herbie, będzie bardzo trudne, ponieważ nawet uchwalony w 2005 r. nowy statut miasta tego nie doprecyzował:

Herbem miasta Piekary Śląskie jest w polu błękitnym dwóch czarno ubranych mężczyzn w złotych (żółtych) butach, przepasanych złotymi (żółtymi) szarfami, między którymi umieszczone jest złote (żółte) sanktuarium maryjne[27]   

Górnicy, piekarze, rolnicy, mieszczanie, pielgrzymi? Trzy pierwsze opcje raczej nie znajdą akceptacji ze względu na brak jakichkolwiek atrybutów. Pozostałe możliwości są tylko przypuszczeniami, a żaden z heraldyków nie rozstrzygnął tego definitywnie. Biorąc pod uwagę wszystkie znane wyobrażenia piekarskiego godła, najbardziej prawdopodobną opcją mogą być pielgrzymi, kojarzeni od wieków z Piekarami Śląskimi. Zauważa się również wiele niespójności i szczególnie w kwestii ubioru, a jak dowiedziono wcześniej także płci. Rogatywki przypominające strój ludowy krakowski, kaftany wzorowane na węgierskich czamarach, suknie lub długie sukmany przywołujące na myśl elementy stroju rozbarskiego to zespół detali trudnych do jednoznacznej interpretacji. W całym tym zamieszaniu można jeszcze odnieść wrażenie, że w przypadku piekarskiego godła najważniejszym elementem nie były same postacie, ale gest zgody, przyjaźni lub braterstwa wyrażony wzajemnym trzymaniem się za ręce. (istnieje nawet teoria, że złączone ręce symbolizowały taniec w parze). Jaką jedność chcieli podkreślić na swojej pieczęci XIX-wieczni włodarze gminy? Na to pytanie jak dotąd nikt nie znalazł odpowiedzi.

Fot. 30. 

Dziękuję Leszkowi Benszowi z Piekarskiego Werku, Krystynie Sporyń z Archiwum Zakładowego Urzędu Miasta w Piekarach Śląskich, Urszuli Gawlik, Naczelnik Kancelarii Prezydenta Miasta Piekary Śląskie i Jackowi Boroniowi za pomoc w przygotowaniu niniejszego artykułu.